شاید برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که هنگام ورود به دنیای موسیقی ایرانی، کدام ساز را برای یادگیری انتخاب کنید؟ تار و سه تار، این دو ساز اصیل و محبوب، در نگاه اول شباهت زیادی به هم دارند اما در واقعیت، هر کدام دنیایی از تفاوت ها را در خود جای داده اند. در این مقاله، به بررسی کامل این تفاوت ها میپردازیم تا بتوانید انتخابی آگاهانه و بر اساس علاقه شخصی خود داشته باشید.

مهمترین شباهت های تار و سه تار

پیش از پرداختن به تفاوت ها، بهتر است بدانید چرا این دو ساز اینقدر شبیه به نظر میرسند. تار و سه تار هر دو در دسته سازهای زهی-مضرابی قرار میگیرند و ساختار کلی مشابه دارند. مهمترین شباهت آنها در سیستم پرده بندی و کوک سیم هاست:

• هر دو ساز معمولاً حدود ۲۵ تا ۲۸ پرده قابل تنظیم روی دسته دارند.
• هر دو با سیم هایی با نامهای مشابه کوک میشوند: «دو – سل – دو – دو».
• انگشت گذاری روی دسته هر دو ساز تقریباً یکسان است.
• اما همین شباهت ها، جایی است که مسیر دو ساز از هم جدا میشود.

بیشتر بخوانید: آموزش سنتور در کرج

تفاوت های کلیدی تار و سه تار

تار و سه تار، دو ساز اصیل ایرانی، در عین شباهت ظاهری، تفاوت های بنیادینی در ساختار، صدا و شیوه نوازندگی دارند که هر کدام را برای کاربرد خاصی مناسب می سازد. در ادامه به بررسی سیستماتیک این تفاوت ها میپردازیم:

۱. تعداد سیم ها

شاید نام سه تار شما را به اشتباه بیندازد! این ساز در طول تاریخ دچار تحول شده و امروزه ۴ سیم دارد. در مقابل، تار دارای ۶ سیم است.

داستان از این قرار است که سه تار در ابتدا واقعاً سه سیم داشت، اما در قرن هجدهم، نوازندگان سیم چهارمی به آن اضافه کردند که معمولاً با سیم بم همکوک میشود. با این حال، نام «سه تار» بر روی آن باقی ماند. سیم های تار به صورت جفتی بسته میشوند(دو تا برای هر نت)، در حالی که سیم های سه تار تکی هستند.

بیشتر بخوانید: بهترین آموزشگاه موسیقی در کرج 

۲. شکل و ساختار کاسه (تفاوت ظاهری)

اگر دو ساز را کنار هم بگذارید، تفاوت ظاهری به وضوح قابل تشخیص است:

تار دارای دو کاسه است: یک کاسه اصلی بزرگ و یک کاسه کوچکتر به نام «نقاره» که به شکل قلب یا عدد ۸ معروف است. روی هر دو کاسه، پوست طبیعی کشیده میشود که به صدای ساز طنین و حجم میبخشد.
سه تار اما یک کاسه به شکل گلابی دارد و به جای پوست، روی آن صفحه چوبی قرار گرفته است. این تفاوت ساده، تأثیر بزرگی بر صدای ساز دارد.

۳. نوع و صدای تولیدی

این بخش، شاید مهمترین معیار برای انتخاب شما باشد:

صدای تار به دلیل کاسه بزرگتر، پوست و سیم های جفتی، بم تر، بلندتر و پرحجم تر است. این ویژگی، تار را به گزینه ای ایدهآل برای هم نوازی در گروه های موسیقی تبدیل کرده است.

صدای سه تار اما نرم، ظریف و صمیمی تر است. بسیاری از نوازندگان معتقدند سه تار صدایی درونی و احساسی دارد که برای تکنوازی و دونوازی بسیار مناسب است. به قول یکی از مقایسه ها، سه تار مانند یک دختر حساس و ظریف است و تار مانند یک پسر قوی و چابک!

بیشتر بخوانید: آموزش سه تار در کرج

۴. روش نواختن (مضراب یا ناخن؟)

شاید برایتان جالب باشد که نحوه نواختن این دو ساز نیز کاملاً متفاوت است:

سه تار عمدتاً با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته میشود. نوازنده با حرکت دادن انگشت، به سیم ها ضربه میزند و می نوازد.

تار اما با مضراب فلزی (معمولاً از جنس برنج) نواخته میشود که بین انگشت شست و اشاره قرار میگیرد و با حرکت مچ دست به سیم ها ضربه میزند.

۵. کاربرد در موسیقی

با توجه به ویژگیهای صوتی:

سه تار بیشتر در تکنوازی و دونوازی کاربرد دارد و به دلیل صدای لطیف، برای اجرای قطعات احساسی و عرفانی مناسب است.

تار به دلیل صدای بم و پر حجم، انتخاب اول برای نوازندگی در گروه های بزرگ موسیقی است .

البته این قاعده، قانونی قطعی نیست و با تکنیک نوازندگی میتوان از هر دو ساز در هر دو حوزه استفاده کرد.

بیشتر بخوانید: آموزش تار در کرج با بهترین اساتید

برای شروع یادگیری، تار یا سه تار را انتخاب کنیم؟

حالا به مهمترین سؤال میرسیم. با تمام این تفاوت ها، شما کدام ساز را انتخاب کنید؟

توصیه اول و آخر ما این است: هیچ سازی نسبت به دیگری برتر نیست!

تنها ملاک اصلی برای انتخاب، علاقه شخصی شما به صدای آن ساز است. اگر به صدای بم و پر حجم تار علاقه دارید، یادگیری را با تار شروع کنید. اگر صدای نرم و صمیمی سه تار بیشتر با روحیات شما هماهنگ است، سه تار را انتخاب کنید.

نکاتی که میتواند به شما در تصمیمگیری کمک کند:

سه تار به دلیل وزن سبک تر و روش نواختن با انگشت، برای مبتدیان کمی آسانتر به نظر میرسد و حمل آن نیز راحتتر است.

تار تکنیک های پیچیده تری دارد و نیاز به تسلط بر حرکت مچ دست دارد، اما یادگیری آن پس از سه تار، آسان تر خواهد بود.

نکته جالب: اگر یکی از این دو ساز را یاد بگیرید، به دلیل شباهت در پردهبندی و انگشتگذاری، یادگیری ساز دوم برایتان بسیار راحتتر خواهد بود!

بیشتر بخوانید: آموزش تنبک در کرج

اگر به دنبال شروع یک مسیر حرفهای و اصولی هستید، آموزشگاه شورانگیز با مدیریت استاد سینا گلکار (فارغ التحصیل کارشناسی سه تار و کارشناسی ارشد تار از دانشگاه هنر تهران) میتواند شما را در این مسیر همراهی کند.

مشاوره با یک استاد مجرب، به شما کمک میکند تا با در نظر گرفتن ویژگی های فیزیکی دست و سلیقه شنیداری خود، انتخاب بهتری داشته باشید.

تار و سه تار، هر دو از گنجینه های ارزشمند موسیقی ایرانی هستند. انتخاب میان آنها، انتخابی میان دو دنیای متفاوت از صدا و احساس است. به صدای هر دو گوش دهید، با هر دو ساز مشورت کنید و سپس، با اطمینان، راهی را که دلتان میخواهد انتخاب کنید. موسیقی، قبل از هر چیز، مسیر دل است.