موسیقی سنتی ایران یکی از مهم‌ ترین بخش‌ های فرهنگ و هنر ایرانی است که در طول قرن‌ ها شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شده است. این موسیقی ساختار و زبان مخصوص به خود را دارد و مفاهیمی مانند دستگاه، آواز، گوشه، ردیف و مقام در آن نقش مهمی ایفا می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین مباحث در شناخت موسیقی سنتی ایران، آشنایی با ۷ دستگاه موسیقی ایرانی است. دستگاه‌ها مجموعه‌ای از گوشه‌ها و الگوهای ملودیک هستند که هرکدام فضای صوتی و ویژگی‌های خاص خود را دارند. این هفت دستگاه اصلی موسیقی سنتی ایران عبارتند از: شور، ماهور، همایون، سه‌گاه، چهارگاه، نوا و راست‌پنجگاه.

هر دستگاه مجموعه‌ای از گوشه‌هاست که در یک چرخه‌ی مُدال، از یک مایه شروع شده و پس از حرکت در مایه‌های مختلف، دوباره به مایه‌ی اول بازمی‌گردد. در ادامه با هر یک از این دستگاه‌ها و ویژگی‌های آنها آشنا می‌شویم.

دستگاه موسیقی در موسیقی ایرانی چیست؟

پیش از معرفی دستگاه‌ها، بهتر است بدانیم منظور از «دستگاه» چیست. دستگاه را نمی‌توان صرفاً یک گام موسیقایی دانست. هر دستگاه مجموعه‌ای از گوشه‌ها، نت‌های مهم، فواصل و مسیرهای ملودیک است که در کنار یکدیگر فضای مشخصی ایجاد می‌کنند.

هر دستگاه از گوشه‌های مختلفی تشکیل شده و نوازنده یا خواننده می‌تواند با حرکت میان این گوشه‌ها، یک اجرای موسیقایی را شکل دهد. به مجموعه‌ای که این گوشه‌ها و قطعات را در یک نظام آموزشی منظم دربرمی‌گیرد، ردیف موسیقی ایرانی گفته می‌شود.

۱. دستگاه شور

دستگاه شور یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین دستگاه‌های موسیقی سنتی ایران است و بسیاری از گوشه‌ها و آوازهای موسیقی ایرانی با آن ارتباط دارند.

فضای دستگاه شور معمولاً دارای ویژگی‌های احساسی و ملودیک خاصی است و در موسیقی آوازی و سازی کاربرد فراوانی دارد.

آوازهای ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی از آوازهایی هستند که در ارتباط با دستگاه شور قرار می‌گیرند.

از گوشه‌های شناخته‌شده دستگاه شور می‌توان به مواردی مانند درآمد، ابوعطا، بیات کرد، شهناز، قرچه و حسینی اشاره کرد؛ البته ترتیب و جزئیات گوشه‌ها در روایت‌های مختلف ردیف می‌تواند متفاوت باشد.

دستگاه شور در آموزش موسیقی ایرانی اهمیت زیادی دارد و بسیاری از هنرجویان در مسیر یادگیری موسیقی دستگاهی با این دستگاه روبه‌رو می‌شوند.

آوازهای مرتبط با دستگاه شور

• ابوعطا
• بیات ترک
• افشاری
• دشتی

۲. دستگاه ماهور

دستگاه ماهور یکی دیگر از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است.

ماهور از نظر ساختار فواصل، شباهت‌ هایی با گام ماژور در موسیقی غربی دارد، اما نباید این دو را کاملاً یکسان در نظر گرفت. ماهور دارای نظام گوشه‌ ها و ویژگی‌ های ملودیک مخصوص موسیقی ایرانی است.

فضای ماهور در بسیاری از اجراها می‌تواند حال‌وهوایی روشن، باوقار، گسترده و پرانرژی ایجاد کند. از گوشه‌های مهم ماهور می‌توان به درآمد، داد، شکسته، عراق، دلکش و حصار اشاره کرد.

ماهور در موسیقی سازی و آوازی ایرانی جایگاه مهمی دارد و بسیاری از قطعات شناخته‌شده موسیقی ایرانی در این دستگاه یا بر اساس ویژگی‌های آن اجرا شده‌اند.

بیشتر بخوانید: آموزش سنتور در کرج

۳. دستگاه همایون

دستگاه همایون یکی از دستگاه‌های مهم موسیقی ایرانی است که معمولاً با فضایی عاطفی، تأمل‌برانگیز و گاهی غمگین شناخته می‌شود.

البته توصیف حال‌وهوای دستگاه‌ها با واژه‌هایی مانند غمگین یا شاد نمی‌تواند تمام ویژگی‌های آنها را توضیح دهد؛ زیرا یک دستگاه می‌تواند با توجه به گوشه، ریتم، سرعت و شیوه اجرای نوازنده یا خواننده، حالات متفاوتی ایجاد کند.

یکی از آوازهای مهم مرتبط با همایون، بیات اصفهان است که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی ایرانی دارد. از گوشه‌های شناخته‌شده همایون می‌توان به درآمد، چکاوک، بیداد، شوشتری و نی‌داوود اشاره کرد.

بیات اصفهان از مهم‌ترین آوازهای وابسته به دستگاه همایون است و در موسیقی آوازی و سازی ایران بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

۴. دستگاه سه‌گاه

دستگاه سه‌گاه یکی از دستگاه‌های مهم موسیقی ایرانی است که به‌ویژه در موسیقی آوازی جایگاه قابل توجهی دارد.

فضای سه‌گاه می‌تواند حالات احساسی و دراماتیک متنوعی ایجاد کند و در اجرای آواز ایرانی و سازهایی مانند تار، سه‌تار، کمانچه و سنتور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سه‌گاه دستگاهی حزن‌انگیز و اندوهناک است که گویی از دل ناله و درماندگی برخاسته، اما در ادامه به سمت امیدواری گرایش پیدا می‌کند. این دستگاه در سراسر جهان اسلام رایج است و از جایگاه ویژه‌ای در موسیقی ایرانی برخوردار است.

از گوشه‌های مهم سه‌گاه می‌توان به درآمد، زابل، مویه، مخالف و مغلوب اشاره کرد. یکی از ویژگی‌های مهم سه‌گاه، رابطه میان گوشه‌های مختلف و حرکت ملودیک میان آنهاست که به اجرای موسیقی دستگاهی شخصیت خاصی می‌دهد.

۵. دستگاه چهارگاه

دستگاه چهارگاه یکی دیگر از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است که از نظر ساختار ملودیک ویژگی‌های خاص خود را دارد.

چهارگاه در بسیاری از اجراها می‌تواند فضایی پرقدرت، هیجان‌انگیز و پرتحرک ایجاد کند و در موسیقی سازی و آوازی کاربرد دارد.

از گوشه‌های مهم دستگاه چهارگاه می‌توان به درآمد، زابل، حصار، مخالف و مغلوب اشاره کرد. چهارگاه از دستگاه‌هایی است که برای هنرجویان موسیقی ایرانی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شناخت آن می‌تواند به درک بهتر فواصل و روابط ملودیک در موسیقی دستگاهی کمک کند.

۶. دستگاه نوا

دستگاه نوا یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که ساختار و فضای صوتی خاص خود را دارد.

نوا معمولاً با حال‌وهوایی آرام، تأمل‌برانگیز و عمیق شناخته می‌شود و در موسیقی آوازی و سازی کاربرد دارد.

از گوشه‌های دستگاه نوا می‌توان به درآمد، بیات راجع، نهفت، نیشابورک، عشاق و رهاب اشاره کرد. یکی از ویژگی‌های مهم نوا این است که برخی گوشه‌های آن با گوشه‌هایی در دستگاه شور یا دیگر دستگاه‌ها ارتباط دارند و همین موضوع نشان‌دهنده پیوستگی میان بخش‌های مختلف موسیقی دستگاهی ایران است.

۷. دستگاه راست‌پنجگاه

راست‌پنجگاه هفتمین دستگاه موسیقی سنتی ایران است.

این دستگاه از نظر ساختاری اهمیت زیادی دارد و مجموعه‌ای از گوشه‌ها را در خود جای داده است. همچنین به دلیل ارتباط‌هایی که با برخی دستگاه‌ها و گوشه‌های دیگر دارد، برای شناخت ساختار موسیقی دستگاهی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

از گوشه‌های شناخته‌شده راست‌پنجگاه می‌توان به درآمد، راست، سپهر، پروانه و روح‌افزا اشاره کرد.

راست‌پنجگاه در مقایسه با دستگاه‌هایی مانند شور و ماهور کمتر در میان عموم مردم شناخته شده است، اما در آموزش تخصصی موسیقی ایرانی جایگاه مهمی دارد.

تفاوت هفت دستگاه موسیقی ایرانی با یکدیگر چیست؟

هر یک از دستگاه‌های موسیقی ایرانی دارای مجموعه‌ای از فواصل، گوشه‌ها و مسیرهای ملودیک خاص خود هستند.

به همین دلیل، هنگام اجرای یک دستگاه، نوازنده یا خواننده فضای ملودیک مشخصی را دنبال می‌کند.

البته تفاوت دستگاه‌ها را نباید فقط در «غمگین یا شاد بودن» آنها خلاصه کرد. عواملی مانند فواصل، نت شاهد، نت ایست، گوشه‌ها، مسیر حرکت ملودی و نحوه اجرای آنها در ایجاد تفاوت میان دستگاه‌ها نقش دارند.

آوازهای موسیقی ایرانی چه ارتباطی با دستگاه‌ها دارند؟

در کنار هفت دستگاه اصلی، تعدادی آواز نیز در نظام موسیقی دستگاهی ایران شناخته می‌شوند. چهار آواز ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی معمولاً از متعلقات دستگاه شور محسوب می‌شوند. بیات اصفهان نیز در ارتباط با دستگاه همایون قرار دارد.

بنابراین در تقسیم‌بندی رایج موسیقی دستگاهی، علاوه بر هفت دستگاه اصلی، با پنج آواز مهم نیز روبه‌رو هستیم.

دستگاه و گوشه چه تفاوتی دارند؟

دستگاه یک ساختار بزرگ‌تر است که مجموعه‌ای از گوشه‌ها را در بر می‌گیرد. برای مثال، دستگاه ماهور شامل گوشه‌های متعددی است که هرکدام ویژگی ملودیک خاص خود را دارند.

گوشه را می‌توان یکی از واحدهای مهم ملودیک در ردیف موسیقی ایرانی دانست. نوازنده یا خواننده با شناخت گوشه‌ها می‌تواند در فضای یک دستگاه حرکت کند و اجرای خود را شکل دهد.

ردیف موسیقی ایرانی چیست؟

ردیف مجموعه‌ای منظم از گوشه‌ها و نغمه‌های موسیقی سنتی ایران است که یکی از مهم‌ترین منابع آموزشی موسیقی دستگاهی به شمار می‌رود. ردیف در سنت استاد و شاگردی منتقل شده و روایت‌ های مختلفی از آن وجود دارد.

از ردیف‌های شناخته‌شده می‌توان به ردیف‌های منسوب به میرزا عبدالله، آقا حسینقلی و ابوالحسن صبا اشاره کرد. یادگیری ردیف به هنرجو کمک می‌کند ساختار دستگاه‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی را به صورت عمیق‌تر بشناسد.

بیشتر بخوانید: آموزش تار در کرج

آیا یادگیری دستگاه‌های موسیقی ایرانی سخت است؟

یادگیری دستگاه‌های موسیقی ایرانی در ابتدا ممکن است برای یک هنرجوی تازه‌کار پیچیده به نظر برسد؛ زیرا اصطلاحاتی مانند دستگاه، آواز، گوشه، درآمد، شاهد و ایست با یکدیگر ارتباط دارند.

اما آموزش مرحله‌به‌مرحله می‌تواند این مفاهیم را بسیار قابل فهم‌تر کند. هنرجویی که در کنار یادگیری ساز، گوش موسیقایی، نت‌خوانی و شناخت فواصل خود را نیز تقویت کند، به مرور ارتباط میان دستگاه‌ها و گوشه‌ها را بهتر درک خواهد کرد.

دستگاه‌های موسیقی ایرانی را با چه سازهایی می‌توان یاد گرفت؟

شناخت دستگاه‌های موسیقی ایرانی محدود به یک ساز خاص نیست. سازهای زیر از مهم‌ترین مسیرهای یادگیری موسیقی دستگاهی ایران هستند.:

• تار
• سه‌تار
• سنتور
• کمانچه
• نی
• آواز

برای مثال، هنرجوی سه‌تار یا تار می‌تواند دستگاه‌ها و گوشه‌ها را روی ساز تمرین کند و هنرجوی آواز نیز آنها را از طریق خواندن و تقلید از استاد بیاموزد. 

بیشتر بخوانید: آموزش سه تار در کرج

آموزش موسیقی سنتی در کرج

یادگیری دستگاه‌ها فقط حفظ کردن نام‌ها نیست؛ بلکه هنرجو باید به مرور بتواند فضای صوتی، فواصل، گوشه‌ها و مسیر ملودیک هر دستگاه را بشنود و درک کند. به همین دلیل، آموزش زیر نظر استاد و تمرین مستمر نقش مهمی در یادگیری موسیقی سنتی ایرانی دارد.

آموزشگاه موسیقی شورانگیز در کرج، جایی است که علاقه مندان به موسیقی اصیل ایرانی می توانند سازهای تار، سه تار، سنتور، کمانچه، نی و آواز را به صورت حرفه ای یاد بگیرند. آموزشگاه موسیقی شورانگیز با اساتید مجرب و محیطی حرفه ای، این سازها را از سطح مبتدی تا پیشرفته آموزش می دهد و هنرجویان را برای اجرای کنسرت و ورود به بازار حرفه ای موسیقی آماده می کند.